Ten paragraf dotyczy narodu. Zobacz podobnie: Judaizm.
Żydzi
Albert Einstein, Majmonides, Golda Meir, Emma Lazarus.
Liczebność ogółem
13,3 mln (2008)
Regiony zamieszkania
Izrael:
5 540 000
Stany Zjednoczone:
5 300 000
Francja:
490 000
Kanada:
375 000
Wielka Brytania:
295 000
Rosja:
215 000
Argentyna:
183 000
Niemcy:
120 000
Australia:
107 000
Republika Południowej Afryki:
106 000
Ukraina:
103 591-500 000
Węgry:
>100 000
Brazylia:
96 000
Meksyk:
40 000-50 000
Białoruś:
45 000
Belgia:
32 000
Turcja:
18 000 do 30 000
Holandia:
18 000 do 30 000
Włochy:
30 000
Chile:
21 000
Iran:
11 000-35 000
Etiopia:
>22 000
Azerbejdżan:
20 000
Urugwaj:
20 000
Hiszpania:
12 000
Polska:
>12 000
Język
hebrajski, jidysz, ladino i inne
Religie
głównie judaizm
Pokrewne grupy etniczne
Arabowie i inne ludy semickie
Żydzi, (dosł. ‘chwalcy /Pan wszechrzeczy/’ czy też ‘czciciele /Dobry pasterz/’ z hebr. Jehudim, יהודים, jid. Jidn, ייִדן, ladino ג׳ודיוס Djudios) – naród wywodzący się od plemion semickich, zamieszkujących Palestynę, określanych jak Hebrajczycy bądź Izraelici, posługujący się zrazu językiem hebrajskim.
Pierwotnie wchodzili oni bodajże w kompozycja grupy Habiru, którą w II tysiącleciu p.n.e. tworzyły ludy przybyłe do Syropalestyny z obszarów Mezopotamii. Uważa się, że nauka zawodu Hebrajczycy pochodzi właśnie od nazwy Habiru. Podstawą tożsamości narodu żydowskiego była wiara narodowa - religia mojżeszowa natomiast obszar kulturowy żydowska.
Żydzi zamieszkujący Państwo Izrael są nazywani Izraelczykami.
Spis treści
//
Określenie Żyd, Żydzi pochodzi od słów Juda, Judejczyk - imienia jednego z 12. synów biblijnego patriarchy Jakuba natomiast późniejszej nazwy jednego z 12. pokoleń Izraela. Plemiona Judy natomiast Symeona zaludniony w południowej części Palestyny, dokąd także znajdowała się Jerozolima, późniejsza miasto stołeczne całego Izraela a odtąd, po podziale państwa Salomona, Królestwa Judy. Judejczycy uważali się za w wyższym stopniu godnych potomków Izraela, bo posiadali starożytną stolicę Dawida, świątynię Stworzyciel tudzież w większym stopniu aniżeli ich pobratymcy z północy zachowywali prawo prawa mojżeszowego. Poniżej zmierzch VIII wieku p.n.e. północne Królestwo Izraela zostało rozbite przez Asyryjczyków, którzy dodatkowo uprowadzili społeczeństwo hebrajską sprowadzając na jej obszar inne narody. W owym czasie Judejczycy stali się jedynym pokoleniem Izraela zamieszkującym tereny Ziemi Obiecanej tudzież jedynymi Izraelitami, którzy posiadali własne państwo. Od tego momentu pozostałe pokolenia Izraela znajdujące się w diasporze są w tym momencie nieczęsto wspominane przez Dyrektor Wola, tudzież określnik Judejczyk zaczyna być tożsame ze słowem Izraelita, Hebrajczyk. Dodatkowo w VIII wieku nim Chrystusem w annałach Tiglatpilesara III pojawiają się najstarsze wzmianki o Judzie i rządzących zanim królach. O królestwie Judy mówią i dokumenty Sanheriba, Asarhaddona, Assurbanipala natomiast Nabuchodonozora II.
Pod schyłek VII wieku p.n.e. Nabuchodonozor II rozpoczął przesiedlenia ludności judejskiej na tereny Babilonu, tudzież w roku 587 p.n.e. został skazany do zburzenia Jerozolimy, świątyni i porwanie pozostałych Judejczyków. To właśnie w okresie niewoli babilońskiej nauka zawodu Judejczyk, Żyd stał się tożsamym ze słowem Izraelita, Hebrajczyk, właśnie że mianem Żydów zaczęto formułować wszystkie 12 pokoleń, a nie dopiero co samych Judejczyków. Tendencja ów jest dozwolone uwiecznić w Starym Testamencie, dokąd słowa Judejczyk i Judejczycy zastępują słowa Izraelici w księgach spisanych po upadku Królestwa Judy. Termin jehudi יהודי (Judejczyk = Żyd) występuje rzadko coraz zanim niewolą babilońską (2 Królewska 16:6, 25:25, Jeremiasza 32:12, 34:9, 36:14.21.23 38:19), pomimo tego w księgach Nehemiasza i Estery pojawia się aż 61 bicie, kilkakrotnie używa go Jeremiasz po upadku Jerozolimy, wróżbita Zachariasz posługuje się zanim określając Izraelitę (8:23). Termin jehudai יהודאי (Judejczycy = Żydzi) pojawia się nie wcześniej w księdze Daniela (3:8.12) i jest w szeregu przypadków użyte w księdze Ezdrasza (4:12.23, 5:1.5, 6:7.8.14).
W Nowym Testamencie wszyscy Izraelici często określani są mianem Judejczyków (Żydów), wbrew że wielu nie pochodziło z plemienia Judy. Szerzyciel Paweł pochodzący z pokolenia Beniamina (Filipian 3:5) nazywał siebie Judejczykiem, inaczej Żydem (Historia Apost. 21:39, 22:3; Galacjan 2:15), co wskazuje na okoliczność, że w tej chwili w I wieku n.e. termin Judejczyk było przez samych Izraelitów używane w charakterze określnik Hebrajczyka.
Wszystkie imiona, które biblijny Jakub-Izrael nadawał swoim 12. synom, posiadały duchowe sygnowanie, co dotyczy również imienia J(eh)uda. Z języka hebrajskiego tłumaczy się je jak chwała, wychwalony, wysławiony (w odniesieniu do Boga Stworzyciel). Żyd (Judejczyk) oznacza wobec tego czciciela ewentualnie chwalcę Boga Bóg i takie nakłanianie imienia potwierdza relacja z księgi Rodzaju 29:35.
Najstarsze historia Żydów
Zobacz więcej w osobnym artykule: Starożytny Izrael.
Najstarszą historię Żydów przedstawia Pismo Święte, która określa ich jak naród wybrany przez Boga Dobry pasterz. Żydzi mieli zapoczątkować od Abrahama, jaki dookoła 1800 r. p.n.e. przywędrował z Ur w Mezopotamii do ziemi Kanaan (teraz Palestyna natomiast państwo Izrael). W czasie trójpokoleniowego pobytu w Kanaanie Żydzi zaczęli posługiwać się językiem starokananejskim (będącym punktem wyjścia do języka hebrajskiego), choć w/g Biblii byli oryginalnie Aramejczykami. W późniejszym okresie Żydzi przebywali w Egipcie do 1200 p.n.e., kiedy poniżej wodzą Mojżesza powrócili podzieleni na 12 plemion do ziemi Kanaan w charakterze Ziemi Obiecanej przez Boga. Naokoło 1050 p.n.e. zjednoczeni przez króla Saula pokonali plemiona filistyńskie. Za panowania królów Dawida i Salomona królestwo przeżywało kwitnięcie dobrze wychowany i oszczędny, stając się lokalnym mocarstwem. Król Dawid zdobył Jerozolimę i ustanowił ją stolicą królestwa (rok kalendarzowy 1003 p.n.e.).
Po śmierci Salomona doszło do podziału państwa na dwaj królestwa: Judę ze stolicą w Jerozolimie i Izrael ze stolicą w Samarii. Królestwa te prowadziły ze sobą nieustanne wojny przez dwieście lat, aż do podbicia Izraela przez Asyrię. W VI w. p.n.e. Judę zdobył Babilon, a Żydzi zostali uprowadzeni w tzw. niewolę babilońską. To okoliczność zapoczątkowało dyspersja - żydowską diasporę. Do Judei wróciła bo właśnie niewielka część wysiedlonych Żydów, i to nie wcześniej za króla Persji Cyrusa II Wielkiego. Końcówka pozostała ponad Eufratem, tworząc fajnie prosperującą społeczność.
Wielu uczonych uważa, że miano Hebrajczycy pochodzi od terminu Habiru, starożytnego określenia wędrownych plemion semickich przybyłych do Palestyny spoza Eufratu, którzy za czasów Amenhotepa IV spustoszyli miasta-państwa Kanaanu. Najstarszą inskrypcją wymieniającą Izrael wśród narodów Kanaanu jest Stela Merneptaha z XIII wieku p.n.e., i pierwsze danie wzmianki o Izraelu w charakterze państwie znajdują się na Steli Meszy z IX wieku p.n.e.
Żydzi w diasporze
Dzieci żydowskie z nauczycielem w Samarkandzie dookoła roku 1911, fot. Prokudin-Gorski.
Palestyńska połączenie żydowska przez kolejne stulecia podlegała, razem z całym krajem, władzy cesarstwo perskiego, potem Aleksandra Wielkiego, Ptolemeuszów egipskich i do nogi syryjskich Seleucydów - aż do powstania Machabeuszy w 167 r. p.n.e., w którego efekcie powstało niezależne królestwo żydowskie. Przez całą drugą połowę pierwszego tysiąclecia p.n.e. rozwijała się myślenie narodowo-religijna Żydów w oparciu o religię judaizmu, która została skodyfikowana w tym okresie. Głównym główny punkt religijnym Żydów jest od tego czasu Jerozolima, dokąd stała Świątynia Jerozolimska. Po stu latach królowie żydowscy w charakterze wasale poddali się Rzymianom. W I i II w n.e., po dwóch kolejnych powstaniach żydowskich, Rzymianie zdziesiątkowali społeczeństwo żydowską i zlikwidowali niepodległe królestwo. Od tej pory do czasów państwa Izrael przeważająca gros Żydów skąpiradło oprócz Palestyną.
Ludność żydowska w diasporze w wyniku rozproszenia w różnych warunkach życiowych i w różnym otoczeniu rozpadła się na nieco odrębnych grup etniczno-kultowych: Aszkenazyjczyków, Sefardyjczyków, Żydów orientalnych, posługujących się różnymi językami (jidysz, dialekty judeo-romańskie). Nie bacząc na rozproszenia, Żydzi zachowali swoją kulturę przez około dwie tysiące lat. Elementem łączącym Żydów rozsianych po całym świecie była ekskluzywistyczna, monoteistyczna wiara - mozaizm, którego przykazania obejmowały nie właśnie kwestie wiary, pomimo tego głęboko regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Mozaizm stanowił podstawę świadomości narodowej Żydów i stanowił zwiastun żydowskości - w przypadku Żydów wierzenia dokładnie pokryło się z narodowością.
Diaspora żydowska rozproszyła się po całym znanym w owym czasie świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianom cesarstwo perskim, na Kaukazie, w zachodnich Chinach, w Etiopii, w Arabii, w Afryce - zarówno w prowincjach rzymskich, podczas gdy i na jej wschodnim wybrzeżu. Nauki Mahometa wykazują oddziaływanie teologii żydowskiej. Był to również czas żydowskiego prozelityzmu - w najwyższym stopniu znanym jego przykładem jest Kaganat Chazarski. Istniejące od VI do X wieku na stepach między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim państwo Chazarów, ludu pochodzenia tureckiego, przyjęło mozaizm w charakterze teizm państwowe. Niektórzy autorzy, na przypadek Artur Koestler, popierali kontrowersyjną tezę podług której po upadku państwa Chazarów wysiedleńcy chazarscy przybyli do Europy i dali pierwsza zasada Żydom aszkenazyjskim. Nowoczesne badania genetyczne przeczą tej teorii.
Diaspora europejska
W średniowieczu najliczniejsza była diaspora europejska. Pierwszym wielkim ośrodkiem osadnictwa żydowskiego była Andaluzja - muzułmańska Hiszpania (z tej przyczyny sefardim, hebr. “Hiszpanie”), dokąd żyłka na rzecz Żydów do przybycia Almorawidów w 1086 r. były właśnie korzystne, iż często sprawowali najważniejsze funkcje państwowe. Diaspora andaluzyjska uległa rozproszeniu po reszcie Europy i po Bliskim Wschodzie po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii i Portugalii w latach 1492-1497. W owym czasie największym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego w Europie stały się kraje niemieckie (toteż aszkenazim, hebr. “Rfn”). Tudzież w Polsce Żydzi na masową skalę osiedlali się od XIII wieku. W tej chwili po odkryciu Nowego Świata zaczęło się osadnictwo żydowskie w Ameryce.
W krajach feudalnej Europy chrześcijańskiej Żydzi stanowili odrębną grupę ludności, w istocie odmienny sytuacja - rządzili się własnymi prawami, mieli własne sądy, władze samorządowe, średnio cieszyli się ochroną panującego, bo w charakterze “słudzy Skarbu” (servici camerae) zapewniali mu dopływ gotówki z podatków. Żydzi skupiali się w miastach, dokąd osiedlali się w gettach - odrębnych dzielnicach, w szeregu przypadków z własnymi murami i władzami. Trzeba zaakcentować, iż getta stanowiły skupiska dobrowolne i otwarte, równie, kiedy skupiska innych grup narodowościowych (np. Ormian).
W diasporze częste były akty wrogości pod Żydów, wyjątkowo w okresach klęsk żywiołowych, za które ich winiono. Przybierały one przeciętnie formę pogromów - ruchawek tłumu, mordującego Żydów i rabującego dzielnice żydowskie. Z drugiej strony oskarżano Żydów o mordy rytualne (idea Szymona z Trydentu) i profanacje. Aż do czasów reżimu Hitlera w Europie nie zdarzały się zaś prześladowania w formie represyjnego ustawodawstwa - bo nie trzeba za takie traktować systemu feudalnego prawa, w którym każda gromada ludności (”narodowość”, “stan rzeczy”) miała właściwe na rzecz siebie przywileje i ograniczenia. Wyjątkiem była Federacja rosyjska, dokąd carowie nakładali na Żydów później idące ograniczenia i dopuszczali do pogromów. Do XX wieku ogólne podejście chrześcijan do Żydów, których permanentnie uważano za “nieprzyjaciół Chrystusa”, było nieprzyjazne, a czasami prosto z mostu wrogie.
W drugiej połowie XIX i XX wieku wśród Żydów europejskich powstały dubel przeciwstawne koncepcje: dążność do asymilacji Żydów w miejscu ich zamieszkania i odrodzenia więzi narodowych i utworzenia własnego państwa (syjonizm). Narastające nastroje antysemickie w Europie i wzrastająca moda ruchu syjonistycznego przyczyniły się do zapoczątkowania, a następnie do emigracji kolejnych grup Żydów do Palestyny.
Diaspory wedle wielkości
Stany Zjednoczone są dziś siedzibą pierwszej co do wielkości diaspory żydowskiej; podług badań przeprowadzonych w 2005 roku numer Żydów w poszczególnych krajach wynosiła (wielkości przybliżone):
- Stany Zjednoczone: > 6 155 000 (więcej aniżeli w samym Izraelu; nad jedna druga nie powinno się do żadnej wspólnoty religijnej)
- Rosja: 800 000
- Francja: 606 561
- Ukraina: 500 000
- Kanada: 394 000
- Argentyna: 300 000
- Wielka Brytania: > 300 000
- Niemcy: > 220 000
- Brazylia: 130 000
- Australia: 120 000
- Republika Południowej Afryki: 106 000
- Belgia: 52 000
- Meksyk: 50 000
- Iran: 40 000
- Holandia: 40 000
- Turcja: 30 000
- Włochy: 45 000
II walka światowa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Holocaust.
Żyd w podeszłym wieku w getcie warszawskim.
W okresie II wojny światowej ówczesna narodowo-socjalistyczna (nazistowska) III Szereg Niemiecka podjęła masową eksterminację Żydów, zmierzając do ich całkowitego wyniszczenia (”ostateczne wybieg kwestii żydowskiej”, niem. Endlösung der Judenfrage). W (przymusowych tym wspólnie) gettach, w niemieckich obozach koncentracyjnych i ośrodkach natychmiastowej zagłady i po prostu na ulicach wymordowano ich ok. 6 mln (holocaust, Szoa). Wydarzenia te nasiliły emigrację żydowską do Palestyny.
Insurekcja współczesnego Izraela
Zobacz więcej w osobnym artykule: Bajka Izraela.
W latach 1945-1948 w brytyjskiej wtedy Palestynie doszło do wojny domowej między Żydami z jednej a Brytyjczykami i Arabami z drugiej okolica. Po wycofaniu się Brytyjczyków (wymuszonego między innymi przez terroryzm bojówek żydowskich) i utworzeniu państwa Izrael konflikt zbrojny przekształciła się w regularną wojnę między armią izraelską i armiami arabskich państw ościennych. Walka ta zakończyła się izraelskim zwycięstwem i ukształtowaniem państwa Izrael w granicach, które zbiorowość międzynarodowa uznaje do współcześnie. Po 1967 przy kontrolą Izraela znajdują się również Jerozolima Wschodnia, Okcydentalny Kraj i Zona Gazy.
Obecnie Izrael zamieszkuje powyżej 5,5 mln Żydów z żyjących na świecie wokół 17 mln.
Przypisy
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10
Zobacz też
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Żydzi
- Aszkenazyjczycy
- Sefardyjczycy
- Mizrachijczycy
- Ludy semickie
- Habiru
- Antysemityzm
- Języki żydowskie
- Historia Żydów w Polsce
- Izrael
- Światowy Zjazd Żydowski
- Judaizm
Linki zewnętrzne
- Grupa dyskusyjna Pozorny Izrael (WIL)
- Forum Żydów Polskich
- www.izrael.badacz.org
- The 614th Commandment Society. Religia mojżeszowa: informacje, artykuły, eseje, pytania, odpowiedzi
- www.joo.eu - Pagina Poświęcona życiu Żydów w Polsce - wydarzenia, prasówka, Pamiętnik internetowy Rabina
.svg){kind=link}
